In januari van dit jaar besliste de Vlaamse overheid om geld vrij te maken voor het project ‘Cartoons in context’, dat werd opgezet door het ADVN – archief voor nationale bewegingen (Antwerpen) en het Amsab – Instituut voor Sociale Geschiedenis (Gent) in samenwerking met een aantal andere partners. Het initiatief stelt zich tot doel om cartoons, karikaturen en strips in Vlaamse kranten en tijdschriften uit de periode sinds de Eerste Wereldoorlog via een digitale applicatie te lokaliseren, te identificeren en te analyseren. De verzamelde informatie zal vervolgens via een databank ter beschikking worden gesteld van geïnteresseerden. Naast een kunsthistorische hebben dergelijke tekeningen ook een historisch-maatschappelijke waarde: ze reflecteren wat in een bepaalde periode bij het publiek leefde.
‘Cartoons in context’ zal binnen enkele jaren resulteren in een tentoonstelling in samenwerking met het in Kruisem gevestigde Europees Cartoon Centrum (ECC). Ondertussen werd in het kader van de Erfgoeddag van zondag 26 april – met als thema ‘Humor’ – door het ADVN de expo ‘Straf getekend’ uitgewerkt, met originele stukken uit de eigen collectie. Cartoons en spotprenten doen ons lachen, maar zetten ook aan tot nadenken.
In ‘Straf getekend’ worden onder meer tekeningen getoond uit het flamingantische en pluralistische Pallieter (1922-1928), het eerste volwaardige satirische weekblad in Vlaanderen. Er wordt verder plaats ingeruimd voor karikaturen van Georges Van Raemdonck (1888-1966). Hij bouwde eerst een stevige reputatie op in Nederland en tekende na zijn terugkeer naar België voor de krant De Schelde (1919-1936) en het tweewekelijkse blad Reinaert (1930-1940), beide van Vlaams-nationalistische signatuur. Ook humoristische propagandatekeningen uit de Brüsseler Zeitung (1940-1944), de krant van het Duitse nationaalsocialistische bezettingsbestuur in Brussel, komen aan bod. Daarnaast wordt werk gepresenteerd van Herman Denkens (1926-2001), die lange tijd het iconische Antwerpse artiestencafé ‘Gard Sivik’ uitbaatte én van zijn generatiegenoot Jef Nys (1927-2009), vooral bekend van de strip ‘Jommeke’. Voordien tekende Denkens voor Rommelpot (1945-1949) en Nys voor ’t Pallieterke (1945-), twee bladen die ageerden tegen de door nogal wat Vlaamsgezinden als disproportioneel beschouwde bestraffing van de collaboratie tijdens de Tweede Wereldoorlog. Verder worden karikaturen geëxposeerd uit de opeenvolgende weekbladen die de Vlaams-nationalistische partij Volksunie uitgaf, aanvankelijk De Volksunie (1955-1965) en vervolgens Wij. Vlaams-nationaal weekblad (1965-2000).
Enkele voorbeelden maken duidelijk wat in ‘Straf getekend’ precies te zien is. Een prent uit Pallieter beeldt de liberale politicus Emile Braun (1849-1927), burgemeester van Gent van 1895 tot 1921 en Kamerlid van 1900 tot 1925, af met een dikke sigaar in de mond. Het is een verwijzing naar het feit dat hij aan de Duitse troepen, toen die in 1914 Gent naderden, 100 fietsen, 10 motorfietsen en 100.000 sigaren aanbod als zij de stad en de bevolking ongemoeid zouden laten… In een karikatuurtekening uit Reinaert wordt de Belgisch-loyale leider van het katholieke flamingantisme en burgemeester van Antwerpen Frans Van Cauwelaert (1880-1961) geportretteerd als een als een judas die Vlaanderen verraadt. Opmerkelijk zijn ook de modernistische inkttekeningen die avant-gardist Mark Claus (1925-1996) maakte voor Rommelpot, maar die nooit werden gepubliceerd. Een cartoon van Jef Nys in ’t Pallieterke legt in tekst en beeld uit waarom de publicatie van de resultaten van de talentelling van 1947 op zich liet wachten. In karikaturen uit Wij zit de Vlaamse leeuw meestal opgesloten of is hij gemuilkorfd, terwijl de Waalse haan triomfantelijk toekijkt.
Het is niet meer dan een greep uit een inhoudelijk sterke en fraai vorm gegeven tentoonstelling, die politieke en andere ontwikkelingen in België van na de Eerste Wereldoorlog tot het begin van de jaren 1970 ludiek, en tegelijk soms bijtend, in beeld brengt.
De tentoonstelling ‘Straf getekend’ in het ADVN (Lange Leemstraat 26 – 2018 Antwerpen) is tot en met 31 augustus 2026 gratis toegankelijk van maandag tot en met vrijdag, van 9 tot 17 uur (niet op feestdagen). Rondleidingen met gids kunnen worden aangevraagd via publiekswerking@advn.be. Het jongste nummer van ADVN-Mededelingen, het gratis huisblad van deze erfgoedinstelling, is integraal gewijd aan het project ‘Cartoons in context’ en de tentoonstelling ‘Straf getekend’. Meer informatie via: www.advn.be.
Nico Van Campenhout
