“In het verleden ligt het heden, in het nu wat worden zal” (Willem Bilderdijk, 1756-1831)
De drie politieke partijen die deel uitmaken van de huidige Vlaamse regering – CD&V, N-VA en Vooruit – zijn elk gegroeid uit een emancipatiebeweging: de christendemocratie, de Vlaamse beweging en de sociaaldemocratie. Die historische achtergrond, en meer in het algemeen het verleden op zich, schijnt voor de Vlaamse politieke klasse vandaag echter niet meer van belang te zijn. Net zoals emancipatie – ooit volksopvoeding en later cultuurspreiding genoemd – geen betekenisvol aandachts- of programmapunt meer is, laat staan een prioriteit. De recentelijk aangekondigde, meer dan drastische en uitsluitend financieel gemotiveerde besparingen in de erfgoedsector en het sociaal-cultureel werk – na een gelijkaardige operatie vorig jaar – leveren daarvan nog maar eens het bewijs.
Emancipatie, in alle vormen en varianten, is een proces dat blijvend onvoltooid is en dat bijgevolg voortdurend dient te worden bevorderd. Geschiedenis, historisch onderzoek en geschiedschrijving – en de vertaling ervan naar het grote publiek, onder meer via laagdrempelige erfgoedinstellingen – dragen permanent bouwstenen aan voor de levenslange vorming, persoonlijke ontwikkeling en verruiming van de horizont van zowat alle bevolkingsgroepen en generaties. Die archief- en documentatiecentra, musea en gespecialiseerde erfgoedbibliotheken – of althans de meeste ervan – kregen op 1 oktober van het kabinet van Vlaams minister van Cultuur Caroline Gennez koudweg het bericht dat hun werkingsmiddelen door de Vlaamse overheid met ingang van 1 januari 2027 met dertig procent worden verminderd, gehalveerd of compleet ongedaan gemaakt. Dat is niet minder dan een kaakslag (jullie doen er niet toe) en een kaalslag (zoek het voortaan zelf maar uit).
De Vlaamse overheid trekt zich op die manier in belangrijke mate terug uit een werkveld dat door haar tijdens de voorbije halve eeuw mee werd opgezet, mogelijk gemaakt, vormgegeven en gestimuleerd. Lees er het eerder dit jaar gepubliceerde, verhelderende boek Traditie & Transitie. Inleiding op het Vlaams erfgoedbeleid van historicus Gregory Vercauteren op na. Vaandelvlucht, noemt men zoiets, of onverantwoordelijk beleid. “Wie gelooft die mensen nog?”, zoals de toenmalige Vlaamse minister-president Yves Leterme zijn politieke tegenstanders in 2007 voor de voeten wierp …
In maart van dit jaar publiceerde het in Antwerpen gevestigde en in 1984 opgerichte ADVN – archief voor nationale bewegingen, een van de organisaties die te horen kregen dat haar subsidies binnenkort met de helft zullen worden verminderd, de brochure Van bewegen naar bewaren. De voorgeschiedenis, oprichting en opstart van het ADVN (1983-1985). Daarin werd – naast de ontstaansgeschiedenis van deze erfgoedinstelling – ook de nauw daarmee verbonden totstandkoming van het ‘Decreet houdende erkenning en subsidiëring van de privaatrechtelijke Nederlandstalige archief- de documentatiecentra’ van 27 juni 1985 gereconstrueerd. Door die Vlaamse regelgeving konden voortaan – behalve het ADVN – ook de andere zogeheten ‘kleurarchieven’ worden ondersteund en betoelaagd, met name Amsab, KADOC en Liberas. Zij staan respectievelijk in voor de bewaring, ontsluiting, publieke bekendmaking en het ter beschikking stellen aan geïnteresseerden van het erfgoed van de Vlaamse beweging, de socialistische zuil, de katholieke gemeenschap en de liberale beweging, in de breedste zin van het woord.
Tijdens de voorbije decennia werd enerzijds het werkterrein van deze organisaties inhoudelijk verbreed en verdiept en kregen anderzijds enkele aanverwante instellingen, zoals het Centrum voor Academische en Vrijzinnige Archieven (CAVA), het Letterenhuis en het Vlaams Architectuurinstituut (VIA), een officiële erkenning en konden zij eveneens genieten van (mede)financiering door de Vlaamse overheid. Dat breed vertakte en kwalitatief hoogstaande netwerk, dat de zorg opneemt voor het erfgoed van een goed deel van het maatschappelijk leven in Vlaanderen (en Brussel), dreigt door de voorgenomen besparingen de grond onder de voeten te verliezen.
Drieënhalf jaar nadat de vorige Vlaamse regering fier uitpakte met de Canon van Vlaanderen en die via diverse kanalen uitvoerig promootte, is het verleden (van de eigen regio) blijkbaar niet langer maatschappelijk relevant, en – om het in het Frans te zeggen – integendeel ‘du superflu’, een wereldvreemde hobby. Als de aangekondigde besparingen worden gerealiseerd, gaat men voor het merendeel van de bovenlokale erfgoedinstellingen terug naar de tijd vóór het hierboven gesignaleerde decreet van 1985. Meer dan veertig jaar terug dus, toen Gaston Geens (1931-2002) als voorzitter van de Vlaamse executieve, de voorloper van de Vlaamse regering, ambitieus en zelfvoldaan verklaarde: “Wat we zelf doen, doen we beter” …
De suggestie van minister Gennez, dat de erfgoedorganisaties die destijds werden opgericht vanuit de ideologische zuilen voor aanvullende financiering moeten aankloppen bij de vandaag bestaande zuilorganisaties, getuigt van een gebrekkige terreinkennis van zowel het middenveld als het erfgoedlandschap anno 2026 in Vlaanderen. Enerzijds is zowel de maatschappelijke impact als de financiële draagkracht van de zuilgebonden organisaties vandaag een heel stuk beperkter dan enkele decennia geleden. Anderzijds hebben de betrokken erfgoedinstellingen zich, zonder hun ontstaansgeschiedenis te verloochenen, inmiddels ontwikkeld tot dienstverleners die functioneren vanuit een wetenschappelijk en breed publieksgericht perspectief. Net zoals hun collega-instellingen die geen historische wortels hebben in de verzuiling en die eveneens worden getroffen door de geplande grootschalige bezuinigingen. Kortom: het erfgoedveld in Vlaanderen ziet er nu compleet anders uit dan in de tweede helft van de vorige eeuw en een terugkeer naar ‘de tijd van toen’ is op geen enkele manier een optie.
Terugkomen op beslissingen, of die tenminste bijsturen na overleg met degenen voor wie die negatieve gevolgen zullen hebben, is geen zwaktebod, wel een bewijs van elementaire beleefdheid, ordentelijk bestuur, democratische ingesteldheid en gezond zelfvertrouwen. Voor deze kwaliteiten leveren de door de actuele besparingen geviseerde erfgoedinstellingen mee de intellectuele humus aan, en zij hopen dat – ten bate van het algemeen belang – verder te kunnen blijven doen. Een uitgestoken hand afwijzen is niet netjes, zo leerde ik van mijn ouders …
Nico Van Campenhout







